1. vorige
  2. volgende

De status van beschermde gebieden

‘Stand van ons Boszaken’ is een zevendelige serie van Conservation International (CI), Amazon Conservation Team (ACT) en Tropenbos International (TBI). Doel is het Surinaamse publiek informeren over de stand van zaken van onze natuur. Als samenleving moeten we keuzes maken hoe wij omgaan met onze natuurlijke rijkdom. De periode 2020-2025 wordt daarvoor cruciaal. Waar een autoriteit stelt dat het beheersbaar is, slaat de milieuactivist luidkeels alarm. Deze serie wil gebalanceerd informeren, gebaseerd op bestaande data. Als stof voor een ‘Natuurdebat’ in maart 2020. Ook opdat partijen het bos hoog op hun agenda zetten. Alle Surinamers moeten aan het debat kunnen deelnemen. Deze serie draagt bij aan basiskennis. Opdat u niet alleen de (alarm)klok hoort luiden, maar ook weet waar de klepel hangt. Deel 2: De status van beschermde gebieden

DE BROWNSBERG IS het oudste en bekendste natuurpark van Suriname. De ironie wil dat de berg is vernoemd naar de negentiende-eeuwse Amerikaanse goudzoeker John Brown. Later werd de Brownsberg onderdeel van de Suralco-concessie maar het bauxiet in het gebied bleek niet geschikt voor industriële verwerking.

Vanwege het natuurschoon, de flora en fauna van de Brownsberg kwam bioloog en natuurbeschermer Johan Schulz, toen hoofd van afdeling Natuurbeheer van Dienst 's Lands Bosbeheer (LBB), op het lumineuze idee er een natuurpark van te maken. In 1969, vijftig jaar geleden, werd de Stichting Natuurbehoud Suriname (Stinasu) opgericht, die het natuurpark in 'erfpacht' kreeg en moest beheren als 'natuurreservaat'.

Goudwinning in de Brownsberg kent dus een lange historie. Harold Sijlbing was van 1997 tot 2003 directeur van Stinasu en al vanaf 1971 als vrijwilliger betrokken. "Directeur Schulz heeft altijd aan de Saamaka-bewoners van de Brownswegdorpen toestemming gegeven om naar goud te zoeken." Toen waren de gereedschappen pikhouweel, sjoffel, schop en een baté, en was 'kleinschalige goudwinning' beheersbaar.

Cameratrapping

HET ESCALEERDE NADAT Braziliaanse 'garimpeiros', gefaciliteerd door Surinamers, hun intrede deden. Hun werkwijze met graafmachines en enorme pompen voor de zandmachines werd breed overgenomen. "Dat is begonnen in de jaren negentig", aldus Sijlbing. In 2012 bracht het Wereldnatuurfonds (WWF) verslag uit over de illegale goudwinning in het natuurpark. Het telde maar liefst 54 (clusters van) mijnen en zijn beschermde status kwam in gevaar.

Het is er sindsdien niet beter op geworden. Zoöloog en ecoloog Paul Ouboter, verbonden aan de Anton de Kom Universiteit van Suriname, verricht al decennia onderzoek in het Brownsberg-gebied. In 2012 startte de Nationale Zoölogische Collectie van de universiteit een 'cameratrapping'-project. Inmiddels zet Ouboter het voort onder de stichting Neowild. "Je ziet de goudzoekers, met name garimpeiros, van beneden steeds hoger komen. Er wordt gemijnd op allerlei plaatsen waar dat niet zou moeten."

Ook in andere beschermde gebieden worden Ouboter en zijn teams geconfronteerd met de gevolgen van kleinschalige goudwinning, vooral in de kreken. "Het gehele ecosysteem gaat eraan. Het wordt echt een modderstroom en dan zie je de hele fauna veranderen. Dat betekent dat de voedselketen er heel anders uitziet, want vrijwel alle vissen zijn verdwenen."

Omringende houtkapconcessies

NIET ALLEEN KLEINSCHALIGE goudwinning zorgt voor bedreiging. Het 'Overzicht Status Bosbouwterreinen' uit 2017 van het ministerie van Ruimtelijke ordening, Grond- en Bosbeheer (RGB), toont dat alle natuurreservaten worden omringd of zelfs ingesloten zijn door uitgegeven houtkapconcessies en gemeenschapsbos met houtkaprechten. Die worden zelfs in de natuurreservaten uitgegeven, zoals Brinckheuvel, Copi, Peruvia, het Centraal Suriname Natuurreservaat (CSNR) en grote delen van de Wanekreek.

"Er ontstaat nu een situatie van landgebruiksconflict", zegt John Goedschalk, directeur van Conservation International Suriname (CI-S). "Je hebt een beschermd gebied dat wordt omringd door houtkapconcessies of men geeft daar binnen een houtkapconcessie of een gemeenschapsbos weg. Als je niet de capaciteit hebt om dat te monitoren, dan zal het verloren gaan."

Inmiddels is bijna 3 miljoen hectare uitgegeven aan houtkapconcessies. Daartegenover staat vrijwel niets op de jaarlijkse begroting voor natuurbeheer. Het ontbreekt aan managementplannen en er is aantoonbare bosdegradatie in de natuurparken. Satellietbeelden en data vanGlobal Forest Watchtonen dat in elk beschermd gebied sprake is van ontbossing en bosdegradatie, ook als gevolg van (illegale) houtkap.

Vroeger beheerde LBB actief alle natuurreservaten, tegenwoordig zijn er nog maar vijftig jachtopzieners om 2,1 miljoen hectare aan beschermd gebied te 'bewaken'. Dit komt neer op vrij spel voor illegale praktijken. Ouboter heeft waargenomen dat ook in het Boven-Coesewijne Natuurreservaat illegale houtkap plaatsvindt. "Er is veel te weinig tot geen controle."

Criteria natuurreservaten

foto: Wikipedia / Jan Willem Broekema

IN 1978 VERSCHEEN het rapport'Aanbevelingen tot uitbreiding van het systeem van Natuurreservaten en Bosreserves in het Surinaamse Laagland', van veldbioloog Pieter Teunissen, in opdracht van LBB en Stinasu. Tien gebieden werden aanbevolen als 'beschermd gebied'. Sinds de Natuurbeschermingswet van 1954 waren al negen natuurreservaten ingesteld. Als selectiecriterium gold 'afwisselend natuur- en landschapsschoon' met een 'hoog natuurtoeristisch en -recreatief potentieel' of 'de aanwezigheid van belangrijke flora, fauna en geologische objecten'.

Zes nieuwe natuurreservaten in het kustsavanne- en zwampgebied werden ingesteld op basis van surveys onder leiding van Teunissen. Daar is het min of meer bij gebleven. "Wil je het gedegen doen, dan is overzicht nodig van de gehele biodiversiteit van heel Suriname", zegt Ouboter. Naast 'grote biodiversiteit' als criterium voor beschermd gebied, zouden ook kunnen gelden: 'endemen' (bijzondere soorten die alleen voorkomen in een zeer beperkt spreidingsgebied), 'mate van bedreigd gebied' en 'bedreigde diersoorten'. "Maar dan is wel data nodig en niet van alle gebieden hebben we dat", aldus Ouboter

Voorkomen moet worden dat 'eilandjes' van beschermde gebieden ontstaan. "Veel soorten dieren hebben een groter gebied nodig om met elkaar verbonden te zijn voor genetische uitwisseling. Bijvoorbeeld voor de jaguar geldt dat over een heel groot gebied. Anders krijg je verlies van genetische diversiteit, dan loopt zo'n soort toch gevaar."

Controle en handhaving

DE BOTTLENECK IS nu het chronische gebrek aan controle en handhaving. Neowild heeft ook in het Boven-Coesewijne-reservaat zo'n vijftien maanden aan cameratrapping gedaan. "Maar één keer in die periode zijn op de beelden jachtopzieners te zien. Je ziet brommers continu de camera's voorbij gaan met jachtgeweren en alles. Wij hebben tussen 2017 en 2018 data met elkaar vergeleken en het aantal zoogdieren is er enorm achteruitgegaan."

De huidige natuurbeschermingswet van 1954 kent maar één status van beschermd gebied: die van 'natuurreservaat' en in principe mogen er geen menselijke activiteiten plaatsvinden, met marginale uitzondering van traditionele rechten van lokale gemeenschappen. Gezien de huidige omstandigheden kan worden gesteld dat onze beschermde gebieden de status van 'bedreigd' hebben.

"Het meest fundamentele onderliggende probleem is dat men geen heil ziet in natuurbescherming", zegt Goedschalk. "Omdat vanuit de beleving beschermde gebieden economisch niets opleveren." De nieuwe conceptwet 'Duurzaam Natuurbeheer', in 2018 aangeboden door CI-S aan het parlement, moet hierin verandering brengen. De conceptwet kent acht gradaties van natuurbeheer: van heel strikt naar veel minder strikt, met zelfs commerciële doelstellingen. Ook particulieren kunnen een aanvraag indienen om een bepaald stuk gebied te beschermen. Hierdoor kunnen lokale gemeenschappen een zeer belangrijke rol spelen.

"Laat hen de grenzen voor je bewaken", oppert Goedschalk. Zo zouden de Matawai de oostgrens van het CNSR kunnen bewaken, de Arowakken en Caraïben het westen, de Kwintie het noorden en de Trio het zuiden. "Zo kan je de hele kaart afgaan. De bewoners kennen het bos in hun gebied beter dan wie dan ook. Het creëert bovendien lokale werkgelegenheid."

Nauwelijks betrokken

BIJ HET INSTELLEN van Brownsberg en de Ralleighvallen als beschermd gebied zijn er krutu's gehouden met de lokale gemeenschappen. "Maar het was niet de consultatieve wijze zoals nu vereist", zegt Sijlbing. Dat wordt bevestigd door hoofdkapitein Willem Souvenir van de Kwintie. "In Raleighvallen hebben we onze heilige plekken. Wij kunnen bepaalde dingen niet doen omdat onze dorpen er middenin zijn."

De economische betrokkenheid van de Kwintie bij het ecotoerisme beperkt zich tot vervoeren van toeristen en leveren van gidsen en vaargeulmannen. Om leegloop van zijn gemeenschap te voorkomen, heeft Souvenir een werkgelegenheidsplan opgesteld dat goedkeuring heeft van het ministerie van Regionale Ontwikkeling. Het bevat ook natuurtoeristische aspecten met focus op het Centraal Suriname Natuurreservaat. "Sommige toeristen hebben niet eens door dat er een dorp is. Je komt, ziet vogels en watervallen, maar je krijgt niets van de lokale mensen mee. Wij hebben veel te bieden."

Ooit wilde Ouboter met bewoners van het dorp Bigi Poika een duurzaam economisch kaaimannenproject starten. Er waren surveys verricht en de projectfinanciering was rond. "Maar toen puntje bij paaltje kwam zei Natuurbeheer: 'Nee, het is een natuurreservaat, er mag helemaal niets gebeuren.' Nu is het er helemaal een wildwest." En dit heeft gevolgen voor de biodiversiteit. "Als je alle grote katten uit een bos schiet, dan zullen de grote knaagdieren toenemen en worden vrijwel alle boomzaden opgegeten, waardoor veel minder ontkiemt. Er wordt nu intensief gejaagd op jaguars, dat kan ernstige gevolgen hebben op den duur."

Sijlbing: "RGB heeft uitsluitend aandacht gegeven aan de G maar niet aan bos- en natuurbeheer. Het gaat om een tweesporenbeleid. De overheid moet de grenzen bewaken en de lokale bevolking maximaal erbij betrekken. Zolang je zo'n groot oppervlak centralistisch wil beheren, dan gaat dat niet lukken.".-.

Als u vragen heeft over dit artikel kunt u contact opnemen met Els van Lavieren van CI-S per e-mail evanlavieren@conservation.org

Lees hier deel 1: De status van ons bos

  1. gebied 14
  2. beschermd 7
  3. suriname 7
  4. ouboter 6
  5. brownsberg 6